مسجد جامع اصفهان
 | |
| نام | مسجد جامع اصفهان |
|---|---|
| استان | استان اصفهان |
| شهرستان | اصفهان |
| اطلاعات اثر | |
| نامهای دیگر | مسجد عتیق، مسجد جمعه |
| نوع بنا | آجری |
| سالهای مرمت | طول تاریخ ساخت |
| کاربری | مذهبی، گردشگری |
| دیرینگی | از زمان خلافت عباسیان |
| دورهٔ ساخت اثر | عباسیان و سلجوقیان |
| اطلاعات ثبتی | |
| شماره ثبت | ۹۵ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۳۱۰ش |
| شماره ثبت یونسکو | ۱۳۹۷ |
| تاریخ ثبت یونسکو | ۱۳۹۱ش |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | وجود دارد |
مسجد جامع اصفهان معروف به مسجد عتیق و مسجد جمعه، یکی از اولین مساجد ایران و مجموعهای از سبکهای معماری و تزئینات اسلامی و ایرانی در طول چهارده قرن است. این مسجد در طول دورههای مختلف گسترش یافته، تزئین شده و مرمت گردیده است. محراب الجایتو یکی از نمادهای شیعی این مسجد محسوب میشود.
این مسجد را هسته اولیه شکلگیری شهر اصفهان دانستهاند و در دوران حکومتهای آلبویه، سلجوقیان، ایلخانان و تیموریان، محور فعالیتهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی بوده است. اگرچه از زمان صفویه مرکزیت فعالیتها به میدان نقش جهان منتقل شد، مسجد جامع همچنان نقش خود را در زندگی روزمره مردم حفظ کرده است. این مسجد که از اولین مساجد چهار ایوانی در جهان اسلام است، با وجود تخریبها، از طریق مرمتها همچنان پابرجا مانده و الگوی ساخت مساجد دیگر شد.
مسجد جامع اصفهان شامل بخشهای متعددی از جمله صحن چهار ایوانی، گنبد نظامالملک و تاجالملک، ایوانها، شبستانها، مدرسه مظفری و محرابهای گوناگون از جمله محراب الجایتو است. تزئینات و کاشیکاریهای آن توسط سلسلههای حاکم، بهخصوص صفویان، انجام شده و کتیبههای فراوانی تاریخچه معماری و حواشی مسجد را شرح میدهند.
معرفی
مسجد جامع اصفهان که با نامهای مسجد عتیق و مسجد جمعه نیز شناخته میشود،[۱] یکی از قدیمیترین مساجد ایران[۲] و از اولین مساجد چهار ایوانی در جهان اسلام شناخته شده است.[۳] پیش از ورود مسلمانان، این مکان آتشکده بوده و در قرون دوم و سوم هجری، مسجدی ساده بر روی آن بنا شد که به مرور در دورههای مختلف گسترش یافت.[۴] این مسجد در شمال شرقی اصفهان، کنار میدان کهنه (قیام) قرار دارد.[۵]
چنانکه در کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان آمده است، این بنا مهمترین اثر تاریخی ایران از دوره سلجوقیان است و ترکیبی از سبکهای معماری و تزئینات چهارده قرن تاریخ اسلامی ایران را به نمایش میگذارد و جایگزین برای مساجد سبک ابتدایی عربی در ایران شد.[۶]
اهمیت و جایگاه
به گفته پژوهشگران، مسجد جامع اصفهان بهدلیل جایگاه مذهبی، فرهنگی و نقش مهمش در تحول معماری اسلامی و ایرانی اهمیت فراوانی دارد.[۷] ساخت این مسجد موجب ادغام سکونتگاههای پراکنده منطقه سپاهان و شکلگیری هسته اولیه شهر اصفهان شده است.[۸] در دوران آلبویه، سلجوقیان، ایلخانان و تیموریان، این مسجد محور فعالیتهای مذهبی و اجتماعی بود و حتی با انتقال مرکزیت به میدان نقش جهان در عصر صفوی همچنان اعتبار خود را حفظ کرد.[۹]
مسجد جامع اصفهان را بنایی فاخر و ارزشمند در تاریخ هنر و معماری به شمار آوردهاند؛[۱۰] زیرا افزونبر شواهدی از دوران پیش از اسلام، آثاری از معماریِ دورههای گوناگون اسلامی مانند دیلمیان، سلجوقیان، آققویونلوها، ایلخانی تا صفویه و قاجاریه را در خود جای داده است.[۱۱]
گفته شده مسجد جامع اصفهان بهدلیل نقش گستردهاش در آموزش علوم اسلامی اهمیت فراوان دارد؛ بهنقل از ابونعیم اصفهانی بیش از دو هزار عالم حدیث در آن تدریس کردهاند و طبق گفته مافروخی در هر ایوان مسجد جلسات آموزش علوم شریعت برگزار میشده است.[۱۲]
ارتباط نزدیک مسجد با زندگی مردم، مجاورت با محلهها و بازار، و همچنین قرار داشتن آرامگاه محمدباقر مجلسی و پدرش محمدتقی مجلسی در کنار آن، از دیگر علتهای اهمیت تاریخی و اجتماعی مسجد است.[۱۳] پژوهشگران عوامل فرهنگی مانند وقف، مشارکت مردم، حضور دائمی جامعه و مرمتهای متعدد را از دلایل ماندگاری این مسجد در طول بیش از هزار سال میدانند.[۱۴]
مسجد جامع اصفهان در سال ۱۳۱۰ش با شماره ۹۵ در فهرست آثار ملی ایران[۱۵] و در سال ۱۳۹۱ش با شماره ۱۳۹۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.[۱۶]
تاریخچه
پس از فتح اصفهان توسط مسلمانان در سال ۲۱ [۱۷]یا ۲۳ق[۱۸] و مسلمان شدن مردم، مساجدی در شهر ساخته شد.[۱۹] به گفته ابونعیم اصفهانی، نخستین مسجد بزرگ در بخش یهودیّه اصفهان را ابوخناس از موالیِ عمر بن خطاب، در زمان خلافت امام علی(ع) ساخت.[۲۰] همچنین او گزارش میکند که در سال ۱۵۵ق، ایوب بن زیاد در دوره خلافت منصور عباسی مسجد جامع یهودیه (مسجد جامع اصفهان) را کنار قصرش ساخت، منبری در آن قرار داد و کنار آن بازار ایجاد کرد و سپس مسجد بهتدریج گسترش یافت.[۲۱]
در دوران خلافت معتصم عباسی، با گسترش شهر اصفهان، محور مسجد جامع به سمت قبله اصلاح و بنای آن با وسعتی چند برابر تجدید شد. این مسجد در زمان مقتدر عباسی نیز گسترش یافت.[۲۲] کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که آثار مسجد اولیه در زیر شبستان جنوبی مسجد کنونی کشف شده و بهصورت مستطیل با عرض ۵۲ تا ۵۵ متر بوده است.[۲۳] در دوره آلبویه، علیرغم ساخت مسجد جامع صغیر (جورجیر) توسط صاحب بن عباد[۲۴] برای شیعیان و معتزلیان، الحاقاتی برای بهبود معماری مسجد جامع عتیق صورت گرفت.[۲۵]
.png)
الگوی مساجد چهار ایوانی
بیشترین و مهمترین تغییرات در مسجد جامع اصفهان به دوران سلجوقیان بازمیگردد. در این دوره، با احداث گنبد نظامالملک در جنوب و گنبد تاجالملک در شمال، ایجاد چهار ایوان در محورهای اصلی صحن، اضافه کردن رواقهای سرپوشیده و تزئینات نوین، معماری مسجد از حالت شبستانی خارج شد.[۲۶] این تحولات معماری در دوره سلجوقی، بنای مسجد جامع اصفهان را منحصربهفرد کرده و آن را به اولین الگو برای ساخت مساجد چهار ایوانی در جهان اسلام تبدیل نمود.[۲۷]
الحاقات و مرمتها
در طول تاریخ، الحاقات متعددی به مسجد جامع اصفهان افزوده شد، از جمله مدرسه مظفری، محراب اولجایتو، مسجد مصلی، شبستان زمستانی، شبستان عباسی، و همچنین دو طبقه شدن نمای رو به صحن. علاوه بر این، اقدامات مرمتی و تزئیناتی نیز به طور مداوم تا به امروز در این مسجد انجام شده است.[۲۸] مسجد جامع اصفهان در طول تاریخ بارها مورد حمله، آتشسوزی[۲۹] و در زمان جنگ ایران و عراق نیز بمباران هوایی قرار گرفته و بخشهایی از آن تخریب شده است.[۳۰]
بخشها
مسجد جامع اصفهان چهار بخش اصلی در چهار ضلع دارد:
- ضلع جنوبی: در ضلع جنوبی، گنبد نظامالملک، ایوان صاحب با دو مناره و شبستانهای چهلستون قرار دارد.[۳۱] تزئینات آجری و گچبری آن در دوره آققویونلو و صفویه انجام شده است.[۳۲]
- ضلع غربی، ایوان استاد مربوط به دوره سلجوقی و تزئینشده در زمان شاه سلطان حسین صفوی است.[۳۳] در این بخش، محراب الجایتو از دوره ایلخانی[۳۴] و یادگار گرایش سلطان محمد خدابنده به تشیع قرار دارد.[۳۵] شبستان بزرگ این قسمت نیز به نام بیتالشتاء (شبستان زمستان) در زمان سلطان محمد بایسنقر ساخته شد و دارای مرمرهای درخشانی است که حکم چراغ را برای شبستان دارد.[۳۶]
- ضلع شرقی: در ضلع شرقی، ایوان شاگرد قرار دارد.[۳۷] کنار آن مدرسه مظفری (۷۵۹ تا ۷۷۶ق) ساخته شده[۳۸] و در همین بخش شبستانِ وسیعِ دوره آلمظفر با ۱۸ ستون وجود دارد.[۳۹]
- ضلع شمالی: در ضلع شمالی، ایوان درویش از دوره دوم سلجوقی با تزئینات صفوی و گنبد تاجالملک (گنبد خاکی) قرار دارد[۴۰] که آخرین تغییرات اساسی مسجد در زمان سلجوقیان بوده است.[۴۱]
کتیبهها
مسجد جامع اصفهان از مهمترین بناهای اسلامی ایراندانسته شده است که بیشترین تعداد کتیبههای تاریخی را در خود دارد.[۴۲] این کتیبهها شامل دو نوعاند: مذهبی (آیات، دعاها و نامهای مقدس) و تاریخی (مربوط به بانیان، تاریخ ساخت و تزئینات).[۴۳]
کتیبهها از دورههای مختلف تا زمان قاجار باقی ماندهاند و اطلاعات ارزشمندی دربارهی تاریخ و بانیان مسجد میدهند.[۴۴] برخی از این کتیبهها عبارتاند از: کتیبه گنبد نظامالملک (ساخته حسن بن علی بن اسحاق به فرمان خواجه نظامالملک[۴۵])، کتیبه گنبد تاجالملک (شامل آیاتی از قرآن و نام ابوالغنائم تاجالملک[۴۶])، کتیبه محراب الجایتو، کتیبههای چهلستون اطراف گنبد نظامالملک، کتیبه ایوان درویش، کتیبههای سردر مجلسی، کتیبههای مربوط به آب مسجد و توبهنامه شاه طهماسب.[۴۷]
وضعیت امروزی
بهعلت اولویتهای تاریخی در دوران معاصر، مسجد جامع اصفهان بیشتر بهعنوان بنای تاریخی شناخته میشود و ارتباط عمومی اقشار با آن محدودتر شده؛[۴۸] بااینحال برخی مناسبتها مثل شبهای قدر و اعتکاف همچنان برگزار میشوند.[۴۹]
همچنین بهسبب ارزشهای معماری و هنری، پژوهشهای متعددی درباره آن انجام شده که در آنها آثار مسجد اولیه، بقایای آتشکده پیش از اسلام و سیر تحولات بنا در طول بیش از هزار سال بررسی شده است.[۵۰]
تکنگاری
کتاب «مسجد جامع اصفهان» اثر اوژینو گالدیری، با ترجمه عبدالله جبلعاملی، با رویکرد مستندسازانه، همه بخشهای مسجد جامع اصفهان را معرفی کرده و دورههای تاریخی آن را بررسی میکند. همچنین، این بنا را با دیگر مساجد مقایسه میکند. نخستین بار در سال ۱۳۷۰ش بهمناسبت کنگره جهانی بزرگداشت شهر تاریخی اصفهان توسط سازمان میراث فرهنگی منتشر شد. بازنشر این کتاب نیز توسط مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری (متن) فرهنگستان هنر در سال ۱۳۹۲ش انجام شد.
نگارخانه
-
نمایی ایوان غربی مسجد جامع اصفهان -
نمایی از گنبد تاج الملک یا گنبد خاکی در شمال مسجد جامع اصفهان -
نمای از شبستان زمستانی (بیت الشتا) در مسجد جامع اصفهان -
نمای از شبستانهای چهلستونی مسجد جامع اصفهان -
نمونهای از کاشیکاریهای مسجد جامع اصفهان -
از کاشیکاریهای مسجد جامع اصفهان -
تزیینات آجرکاری مسجد جامع اصفهان -
نمای از موقعیت مکانی مسجد جامع اصفهان -
یکی از سنگآبهای مسجد جامع اصفهان -
نمونهای از کتیبههای مسجد جامع اصفهان -
نقاشی مسجد جامع اصفهان توسط پاسکال کوست معمار و نقاش فرانسوی در زمان محمدشاه قاجار (۱۸۴۰م) -
نقاشی مسجد جامع اصفهان توسط اوژین فلاندین، نقاش و باستانشناس فرانسوی در زمان محمدشاه قاجار (۱۸۴۰م)
پانویس
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص۶۷؛ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۲۷.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصبهان، ۱۹۳۴م، ج۱، ص۱۶-۱۸.
- ↑ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۳۸.
- ↑ «مسجد جامع اصفهان»، سایت وزارت میراث فرهنگی و گردشگری.
- ↑ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۰۱.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص۶۷-۶۹.
- ↑ حاجسیدجوادی، مساجد ایران، ۱۳۷۵ش، ص۱۱۲.
- ↑ شفقی، جغرافیای اصفهان، ۱۳۸۱ش؛ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۳۰.
- ↑ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۳۸.
- ↑ قلعهنویی و کلانتری، «بررسی تغییر نقش مسجد جامع عتیق در ساختار شهری اصفهان در گذر زمان»، ص۱۸.
- ↑ «معرفی مسجد جامع اصفهان»، سایت وزارت میراث فرهنگی و گردشگری.
- ↑ حاجسیدجوادی، مساجد ایران، ۱۳۷۵ش، ص۱۱۲.
- ↑ قلعهنویی و کلانتری، «بررسی تغییر نقش مسجد جامع عتیق در ساختار شهری اصفهان در گذر زمان»، ص۱۸.
- ↑ خالقیان، ادیبزاده و سعدوندی، «عوامل فرهنگی-اجتماعی تاثیرگذار بر مانایی مسجد جامع عتیق اصفهان»، ص۸۸-۸۹.
- ↑ «مسجد جامع اصفهان»، سایت وزارت میراث فرهنگی و گردشگری.
- ↑ «مسجد جامع اصفهان (۲۰۱۲)»، سایت کمسیون ملی یونسکو ایران.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۸۷۹م، ج۳، ص۲۲۲.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۷م، ج۲، ص۳۸۳.
- ↑ حاجسیدجوادی، مساجد ایران، ۱۳۷۵ش، ص۱۱۸.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصبهان، ۱۹۳۴م، ص۱۷.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصبهان، ۱۹۳۴م، ج۱، ص۱۶.
- ↑ مافروخی، محاسن اصفهان، تهران، ص۸۴؛ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصفهان، ۱۹۳۴م، ج۱، ص۱۷.
- ↑ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۰۳-۲۰۴.
- ↑ مافروخی، محاسن اصفهان، تهران، ص۸۵-۸۶.
- ↑ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۳۱؛ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۰۵.
- ↑ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۴۴۳-۴۴؛ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۰۵-۲۰۷.
- ↑ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۳۸.
- ↑ گالدیری، مسجد جامع اصفهان، ۱۳۷۰ش، ص۴۹؛ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۴۴-۵۶.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص۷۸.
- ↑ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۱۱.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی ایران، ۱۳۵۰ش، ص۷۰-۷۱؛ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۰-۵۳۲.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۰-۵۳۲.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۲.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۷۲.
- ↑ سیچانی و شیخ شبانی، «تحلیل مضمون کتبیههای قرآنی ورودیها و محرابهای مسجد جامع اصفهان»، ص۵۲-۵۴.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۷۲؛ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۲.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۳؛ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۰۸.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۷۴-۷۵؛ هوشیاری، «گونهشناسی مسجد-مدرسه در معماری اسلامی ایران»، ص۴۲-۴۳.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۴.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۷۳؛ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۲.
- ↑ لاله، «اصفهان، مسجد جامع»، ص۲۰۸.
- ↑ سیچانی و شیخشبانی، «تحلیل مضمون کتیبههای قرآنیِ ورودیها و محرابهای مسجد جامع اصفهان»، ص۴۹.
- ↑ سیچانی و شیخشبانی، «تحلیل مضمون کتیبههای قرآنیِ ورودیها و محرابهای مسجد جامع اصفهان»، ص۵۰.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۷۵-۱۶۸.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۵۰ش، ص۷۶.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۵.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۵۳۳-۵۸۷.
- ↑ قلعهنویی و کلانتری، «بررسی تغییر نقش مسجد جامع عتیق در ساختار شهری اصفهان در گذر زمان»، ص۲۶.
- ↑ «مراسم احیای اولین شب قدر در مسجد جامع اصفهان»، سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ جبلعاملی، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، ص۶۳-۶۵.
منابع
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، ذکر اخبار اصبهان، مدینة لیدن، مطبعة بریل، ۱۹۳۴م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتح البلدان، مصر، قاهره، مكتبة النهضة المصرية، ۱۹۵۷م.
- جبلعاملی، عبدالله، «تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان»، در فصلنامه اثر، شماره ۶۱، ۱۳۹۲ش.
- حاجسیدجوادی، سید کمال، مساجد ایران: دراسة تاریخیة حضاریة اثاریة فنیة، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۷۵ش.
- خالقیان، سیما، و سودابه ادیبزاده و مهدی سعدوندی، «عوامل فرهنگی - اجتماعی تاثیرگذار بر مانایی مسجد جامع عتیق اصفهان»، در نشریه علمی باغ نظر، شماره ۱۸(۹۴)، ۱۴۰۰ش.
- رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، انتشارات انجمن آثاری ملی، ۱۳۵۲ش.
- قاسمی سیچانی، مریم، و فاطمه قنبری شیخشبانی و محبوبه قنبری شیخشبانی، «تحلیل مضمون کتیبههای قرآنیِ ورودیها و محرابهای مسجد جامع اصفهان»، در فصلنامه پژوهشهای معماری اسلامی، ش۱۶، ۱۳۹۶ش.
- شفقی، سیروس، جغرافیای اصفهان، اصفهان، انتشارات دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۱ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، مدینه لیدن، مطبعَ بریل، ۱۸۷۹م.
- قلعهنویی، محمود، مائده کلانتری، «بررسی تغییرنقش مسجد جامع عتیق در ساختار شهری اصفهان در گذر زمان»، در فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره ۱۱، ۱۳۹۲ش.
- گالدیری، اوژینو، مسجد جامع اصفهان، ترجمه عبدالله جبلعاملی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۰ش.
- لاله، هایده، «اصفهان، مسجد جامع»، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۹ش.
- مافروخی، مفضل بن سعد، محاسن اصفهان، طهران، مطبعه مجلس، بی تا.
- هنرفر، لطفالله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، کتابفروشی ثقفی، ۱۳۵۰ش.
- هوشیاری، محمدمهدی، پورنادری، حسین، فرشتهنژاد سید مرتضی، مسجد-مدرسه در معماری اسلامی ایران»، در دوفصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره ۳، ۱۳۹۲ش.
- «مراسم احیای اولین شب قدر در مسجد جامع اصفهان + تصاویر»، در سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.